Πιο συγκεκριμένα, στις 24 Σεπτεμβρίου 2010 ξεκίνησε η δημόσια διαβούλευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την πιθανή αναθεώρηση της Οδηγίας για τα Προϊόντα Καπνού 2001/37/ΕΚ. Πρόκειται για μια οδηγία που ρυθμίζει ήδη σημαντικές συνιστώσες των προϊόντων καπνού, ενώ στην επικείμενη αναθεώρησή της εξετάζει σειρά κρίσιμων ζητημάτων που εάν υιοθετηθούν αναμένεται να έχουν σοβαρότατες οικονομικές, κοινωνικές και εθνικές συνέπειες για την αγορά προϊόντων καπνού στην Ελλάδα σε επίπεδο παραγωγής, εμπορίας, καπνοκαλλιέργειας, εσόδων κράτους κ.ά.

Στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης που θα διαρκέσει μέχρι τις 17 Δεκεμβρίου, η εταιρεία Παπαστράτος δημοσιοποίησε τις απόψεις της, τις οποίες φαίνεται ότι υιοθετούν όλες οι καπνοβιομηχανίες που δραστηριοποιούνται στη χώρα μας, αλλά και οι ελληνικές κυβερνήσεις των τελευταίων χρόνων.

Σύμφωνα με την Παπαστράτος, κάθε ρυθμιστικό πλαίσιο των προϊόντων καπνού θα πρέπει να στηρίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, αλλά και τεκμηρίωση για τα οφέλη στη δημόσια υγεία. Ορισμένα από τα πολύ σημαντικά ζητήματα που έχουν τεθεί σε δημόσια διαβούλευση είναι καθοριστικά όχι μόνο για την καπνοβιομηχανία της χώρας μας, αλλά και για άλλους κλάδους και επιχειρήσεις.

Τέτοια ζητήματα είναι το ζήτημα της «γενικής συσκευασίας» (plain packaging, το οποίο ζητά την κυκλοφορία ενιαίων συσκευασιών για όλα τα brands καπνού), το ζήτημα της απαγόρευσης τοποθέτησης προϊόντων καπνού στα σημεία πώλησης, αλλά και της απαγόρευσης χρήσης συστατικών στα τσιγάρα. Τα ζητήματα αυτά η Παπαστράτος εκτιμά ότι πλήττουν θεμελιώδη δικαιώματα όπως αυτά της πνευματικής ιδιοκτησίας, της οικονομικής ελευθερίας και του επιχειρείν, την αρχή της αναλογικότητας κ.ά.

Ομοιόμορφη συσκευασία
Ειδική έρευνα του Ευρωβαρόμετρου έδειξε ότι το 80% του δείγματος δεν πιστεύει πως το χρώμα υποδηλώνει ότι ένα brand είναι λιγότερο βλαβερό από ένα άλλο, απογυμνώνοντας έτσι το σχετικό επιχείρημα της Ε.Ε., η οποία ζητεί την ενιαία μορφή συσκευασίας για όλα τα brands. Στην έρευνα δεν τέθηκε καμμία ερώτηση για τα «ανοιχτά» χρώματα των πακέτων, ενώ μόνο το 10% των ερωτηθέντων απάντησε ότι το χρώμα στα πακέτα θα μπορούσε να αφορά σε λιγότερο βλαβερά προϊόντα.

Η αναφορά της Ε.Ε. εκτιμά ότι οι γραφικές απεικονίσεις που προκαλούν δηλωτικές εικόνες όπως πολυτέλεια, ελευθερία και επίδειξη-γόητρο, συνήθως αποσπούν την προσοχή των καταναλωτών από τις προειδοποιήσεις υγείας. Ωστόσο, οι έρευνες δείχνουν ότι οι καταναλωτές έχουν ήδη πλήρη επίγνωση των προειδοποιήσεων υγείας.

Η έκθεση RAND -την οποία ανέθεσε η Ε.Ε. στο πλαίσιο της αναθεώρησης της Οδηγίας για τα προϊόντα καπνού, με στόχο τη μελέτη των συνεπειών ορισμένων υπό εξέταση επιλογών πολιτικής στην υγεία, την οικονομία και την κοινωνία-, αναγνωρίζει ότι «η ομοιόμορφη συσκευασία θα οδηγήσει σε εμπορευματοποίηση (commoditization) της αγοράς καπνού, σε ουσιαστικές ζημιές, όσον αφορά στην αξία του σήματος και της μάρκας, καθώς και σε μείωση των τιμών των τσιγάρων.

Σύμφωνα με την Παπαστράτος, η ομοιόμορφη συσκευασία θα καταστήσει πολύ ευκολότερη την αντιγραφή των συσκευασιών για τους εγκληματίες και θα ανοίξει περαιτέρω την πόρτα στο παράνομο εμπόριο. Την ίδια στιγμή, η μετατροπή της βιομηχανίας σε επιχείρηση με προϊόντα χαμηλής τιμής και η προώθηση του παράνομου εμπορίου θα αυξήσει την κατανάλωση και θα διευκολύνει τη διαθεσιμότητα των τσιγάρων στους νέους.

Πηγαίνοντας ένα βήμα παρακάτω, η καπνοβιομηχανία καταθέτει την άποψή της ότι η ομοιόμορφη συσκευασία θα βλάψει τους νόμιμους παραγωγούς, διανομείς και εμπόρους λιανικής πώλησης, ενώ θα περιορίσει αισθητά τη δυνατότητα των καταναλωτών να επιλέγουν τη μάρκα που προτιμούν. Η έκθεση RAND αναφέρει ότι η επίδραση της ομοιόμορφης συσκευασίας δεν είναι «προς το παρόν ποσοτική».

«Η ομοιόμορφη συσκευασία αποτελεί παράνομη απαλλοτρίωση των εμπορικών σημάτων και της επιχείρησης των επώνυμων τσιγάρων» αναφέρει η εταιρεία και τονίζει ότι δεν πρέπει να υπάρξει καμμία αλλαγή της Οδηγίας σε αυτό το σημείο.


Ρύθμιση συστατικών
Η Παπαστράτος συμφωνεί με τη συγκεκριμένη προτεινόμενη ρύθμιση, με την προϋπόθεση να βασίζεται σε επιστημονικώς έγκυρα δεδομένα, εκτιμώντας παράλληλα ότι απαιτείται περισσότερη έρευνα προτού μια τέτοια ρύθμιση μπορέσει να καθοριστεί από μια Οδηγία. «Η έννοια της ελκυστικότητας είναι υποκειμενική για κάθε καταναλωτικό προϊόν, αφού αυτό που ορισμένοι θεωρούν ελκυστικό, άλλοι το βρίσκουν μη ελκυστικό». Μάλιστα για να υποστηρίζει περαιτέρω την άποψή της, η εταιρεία αναφέρει το παράδειγμα της Μ. Βρετανίας και της Ιρλανδίας.

Σύμφωνα με αυτό, η πλειονότητα των καπνιστών στις δύο αυτές χώρες προτιμά τα τσιγάρα τύπου Virginia, που ουσιαστικά δεν έχουν συστατικά, ενώ η πλειονότητα των καπνιστών σε άλλα-κράτη μέλη της Ε.Ε. προτιμά τα τσιγάρα με ανάμειξη διαφόρων ειδών καπνού, τα οποία χρησιμοποιούν ένα αριθμό συστατικών.

Η έκθεση RAND διαπίστωσε ότι «υπάρχουν ελάχιστα αποδεικτικά στοιχεία σχετικά με τον πιθανό αντίκτυπο στην υγεία από την απαγόρευση μεμονωμένων συστατικών». Η χώρα μας τα τελευταία χρόνια έχει υποστηρίξει με σαφή τρόπο την αντίθεσή της σε κάθε ρύθμιση των συστατικών στα προϊόντα καπνού, η οποία θα βασίζεται στην υποκειμενική έννοια της ελκυστικότητας και όχι σε αντικειμενικά επιστημονικά δεδομένα. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, η Παπαστράτος θεωρεί ότι δεν θα πρέπει να υπάρξει καμμία αλλαγή της Οδηγίας σε αυτό το σημείο.

Έκθεση προϊόντων καπνού στα σημεία πώλησης
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα, το οποίο απασχολεί εδώ και καιρό τόσο τη βιομηχανία καπνού, όσο και τη διαφημιστική αγορά. Με τα σημερινά δεδομένα, το μόνο σημείο που επιτρέπεται η διαφήμιση προϊόντων καπνού είναι τα σημεία πώλησης, σημείο που αποτελεί την κόκκινη γραμμή των καπνοβιομηχανιών στην προσπάθεια χάραξης ρεαλιστικής στρατηγικής Μάρκετινγκ για τα brands τους.

Όπως είναι εύκολο να καταλάβει κανείς, η απαγόρευση έκθεσης προϊόντων καπνού και στα σημεία αυτά, θα εκμηδενίσει τις ήδη ελάχιστες δυνατότητες διαφήμισης προϊόντων καπνού, καθιστώντας αδύνατη το λανσάρισμα νέων σημάτων. Η Παπαστράτος εκτιμά ότι η απαγόρευση στην τοποθέτηση προϊόντων καπνού στα σημεία πώλησης, είτε ολική, είτε μερική, δεν θα διευκολύνει το εμπόριο, αλλά αντίθετα, θα το παρεμποδίσει.

«Δεν υπάρχει κανένα αποδεικτικό στοιχείο ότι η απαγόρευση στην τοποθέτηση προϊόντων καπνού στα σημεία πώλησης θα μείωνε το κάπνισμα ή θα περιόριζε την πρόσβαση των νέων στα προϊόντα καπνού. Από την άλλη, η απαγόρευση αυτή θα καθιστούσε δυσχερέστερο για τους ενήλικους καπνιστές τον εντοπισμό της μάρκας που προτιμούν» αναφέρει η εταιρεία. Με τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι μια τέτοια απαγόρευση θα δημιουργούσε σημαντικές επιβαρύνσεις και έξοδα για τους εμπόρους λιανικής, κάτι που παραδέχεται και η έκθεση RAND, η οποία αναφέρει ότι τέτοιες απαγορεύσεις «θα έχουν σημαντικό αντίκτυπο, κυρίως στους εμπόρους λιανικής προϊόντων καπνού». Σε μια τέτοια περίπτωση εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς ότι η απαγόρευση αυτή θα καθιστούσε δυσκολότερη την προώθηση νέων προϊόντων και θα λειτουργούσε υπέρ του παράνομου εμπορίου και της φοροδιαφυγής.

Μιλώντας και πάλι με παραδείγματα, η Παπαστράτος αναφέρει ότι δεδομένα από τον Καναδά, την Ιρλανδία και αλλού δείχνουν σημαντικό αντίκτυπο στους μικροπωλητές, ζημιά πωλήσεων προς όφελος των μεγάλων αλυσίδων, πτωχεύσεις και ορατή αύξηση της παράνομης εισροής προϊόντων, χωρίς κανένα αποδεικτικό στοιχείο για την υποστήριξη των στόχων της πολιτικής για τη δημόσια υγεία. Η Παπαστράτος υπενθυμίζει την αντίθεση της Ελλάδας σε μια τέτοια ρύθμιση που προωθείται στην Ουαλία και στη Σκοτία και καταλήγοντας, τονίζει ότι και σε αυτήν τη ρύθμιση δεν θα πρέπει να υπάρξει αλλαγή.


Φόροι επί φόρων «γονατίζουν» την αγορά καπνού
Η εγχώρια παραγωγή καπνού έχει υποστεί ραγδαία μείωση και περιορίζεται σε δύο μόνο ποικιλίες. Σύμφωνα με την τελευταία κλαδική μελέτη της ICAP Group για καπνά-τσιγάρα-πούρα, η αύξηση της φορολογίας, καθώς και η μείωση του διαθεσίμου εισοδήματος των καταναλωτών λόγω της οικονομικής ύφεσης, αναμένεται να επηρεάσουν περαιτέρω και τον κλάδο των τσιγάρων.

Ο τελευταίος χαρακτηρίζεται από μικρό αριθμό επιχειρήσεων και υψηλό βαθμό συγκέντρωσης, τόσο στον παραγωγικό τομέα –ο οποίος ουσιαστικά αποτελείται από 4 εταιρείες-, όσο και τον εισαγωγικό τομέα, ο οποίος αποτελείται κυρίως από θυγατρικές πολυεθνικών ομίλων. Η συνολική εγχώρια παραγωγή τσιγάρων, η οποία παρουσιάζει διακυμάνσεις τα τελευταία χρόνια, σύμφωνα με εκτιμήσεις εμφάνισε μικρή άνοδο το 2009. Οι εισαγωγές τσιγάρων-πούρων το 2008 σημείωσαν αύξηση 1,7% σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο.

Από την άλλη πλευρά, η διαχρονική εξέλιξη των εξαγωγών τσιγάρων και πούρων για την περίοδο 1999-2008 ήταν σε γενικές γραμμές ανοδική, με μέσο ετήσιο ρυθμό αύξησης 2,73%. Το 2008 δε, διαμορφώθηκε η υψηλότερη τιμή της δεκαετίας. Η εγχώρια φαινομενική κατανάλωση τσιγάρων, κατά την περίοδο 2000-2009 παρουσίασε διακυμάνσεις, με μέσο ετήσιο ρυθμό μεταβολής 0.66%. Το 2008, η κατανάλωση μειώθηκε σημαντικά, κατά 13,9% σε σχέση με το 2007, ενώ το 2009 επανέκαμψε.

Εξάλλου, την περίοδο 2006-2009, η αγορά πούρων παρουσίασε ανοδική πορεία, με μέσο ετήσιο ρυθμό αύξησης 2,36%. Οι πωλήσεις των επιχειρήσεων του δείγματος της έρευνας αυξήθηκαν κατά 3,8% το 2007/2008. Ωστόσο η αύξηση του κόστους πωλήσεων οδήγησε σε μείωση του μικτού κέρδους κατά 2,4%.

Φυσικά, τον τελευταίο χρόνο η εικόνα έχει αλλάξει άρδην και προς το χειρότερο. Τα έσοδα μειώνονται κατακόρυφα για όλους, αφού οι πωλήσεις των τσιγάρων καταγράφουν πτώση έως 20% εξαιτίας της αύξησης της φορολογίας. Την ίδια στιγμή τα έσοδα του κράτους μειώνονται με ταχείς ρυθμούς και φθάνουν έως 50%.

Οι διαρκείς ανατιμήσεις των τιμών των τσιγάρων έχουν μετατρέψει την αγορά σε κινούμενη άμμο. Οι τελικές τιμές των προϊόντων αυξήθηκαν κατά 18,7%, ενώ ο φόρος στα τσιγάρα από το 73,47% που ήταν στα τέλη Δεκεμβρίου του 2009 ανήλθε στο 85,7% τον Μάρτιο του 2010.

Tip
Η δημόσια διαβούλευση βρίσκεται σε εξέλιξη στην ηλεκτρονική διεύθυνση ec.europa.eu/health/tobacco/consultations/tobacco_cons_01_en.htm, ενώ την πλήρη οδηγία μπορούν οι ενδιαφερόμενοι να διαβάσουν στο ec.europa.eu/health/tobacco/docs/tobacco_consultation_en.pdf.