Τα τελευταία χρόνια και όσο η μείωση των εισοδημάτων καλά κρατεί, γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς οι επιπτώσεις της στη διατροφή των Ελλήνων. Κι ενώ θα περίμενε κανείς το ισοζύγιο να κλίνει προς την πλευρά των αρνητικών επιπτώσεων, παρατηρείται ένα παράδοξο: η κρίση έχει επηρεάσει και θετικά τις διατροφικές συνήθειές μας. Με ποιο τρόπο; Δρομολογώντας τον Έλληνα πίσω στην εστία του, στη μαγειρική στο σπίτι και σε μια διατροφή πιο κοντά στα μεσογειακά πρότυπα, με ό,τι ευεργετικό συνεπάγεται αυτό για την υγεία του αλλά και πιθανά για το λιανεμπόριο τροφίμων.

Επισκεψιμότητα στα σημεία πώλησης
Τα παραπάνω καταγράφονται στην ετήσια έρευνα καταναλωτών του Ινστιτούτου Έρευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών, η οποία βασίστηκε σε δείγμα 2.000 ατόμων από όλη τη χώρα και στην οποία αναλύονται σε βάθος η συχνότητα κατανάλωσης τροφών εβδομαδιαίως, καθώς και οι συνήθειες που σχετίζονται με τη διατροφή, διαμορφώνοντας το συνολικό προφίλ του Έλληνα. Σύμφωνα με την έρευνα, το 80% των επισκέψεων που πραγματοποιούν οι Έλληνες στο σούπερ-μάρκετ πλέον, σχετίζονται με την αγορά αγαθών για την προετοιμασία σπιτικού φαγητού.

Συγκεκριμένα, το 59% αφορά στις προγραμματισμένες εβδομαδιαίες αγορές για τις διατροφικές ανάγκες του νοικοκυριού και το 31% στην επίσκεψη για συμπληρωματικές αγορές για κάποια νέα ανάγκη προϊόντος. Πρακτικά, πλέον ο μέσος καταναλωτής πραγματοποιεί σε εβδομαδιαία βάση πάνω από 15 επισκέψεις σε όλων των ειδών τα σημεία που διατίθενται τρόφιμα, είτε πρόκειται για σουπερμάρκετ και λαϊκή αγορά, είτε κρεοπωλείο, οπωροπωλείο, ιχθυοπωλείο, φούρνος ή περίπτερο. Από τις παραπάνω επισκέψεις, οι 7,5 είναι άμεσα συνδεμένες με την παρασκευή φαγητού από τον ίδιο τον καταναλωτή στο σπίτι.

Η πτώση του delivery
Η επιστροφή στο home made φαγητό και της παρασκευής των γευμάτων στο σπίτι δεν είναι κάτι εντελώς καινούργιο, καθώς την τελευταία 5ετία είχε αρχίσει ήδη να σκιαγραφείται ως τάση στις έρευνες καταναλωτών του ΙΕΛΚΑ. Όπως φαίνεται στο σχήμα 1, ο αριθμός των καταναλωτών που δηλώνουν ότι προτιμούν να ετοιμάσουν το γεύμα τους στο σπίτι αυξάνει σταθερά κάθε χρόνο, έναντι του να παραγγείλουν φαγητό ή να επισκεφθούν κάποιο εστιατόριο. Πιο συγκεκριμένα, η πλειοψηφία των γευμάτων σε ποσοστό άνω του 75% ετοιμάζεται καθημερινά στο σπίτι, ενώ το 95% των ερωτηθέντων πραγματοποιεί τουλάχιστον 3 φορές την εβδομάδα το κύριο γεύμα του στο σπίτι με φαγητό που έχει παρασκευαστεί από τους ίδιους. Αντίθετα, μόλις το 1% τρώει καθημερινά ως κύριο γεύμα φαγητό που δεν έχει ετοιμαστεί στο σπίτι και το 82% δεν παραγγέλνει ποτέ ή παραγγέλνει το πολύ 1 φορά την εβδομάδα «φαγητό απ’ έξω». Αντίστοιχα είναι και τα ποσοστά για την εστίαση εκτός σπιτιού, η οποία αποτελεί εβδομαδιαία συνήθεια για το 60% περίπου του δείγματος, ενώ το 37% δεν τρώει ποτέ ή σχεδόν ποτέ εκτός σπιτιού.

Και οι προοπτικές για το λιανεμπόριο;
Και ενώ, όπως καταγράφεται στην έρευνα του ΙΕΛΚΑ, το 2015 σχεδόν το 80% του δείγματος δήλωσε, ότι πλέον προτιμάει να μαγειρέψει στο σπίτι παρά να παραγγείλει απ’ έξω, σύμφωνα με την έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών της ΕΛ.ΣΤΑΤ., συνολικά οι δαπάνες παντοπωλείου, διατροφής και εστίασης μειώθηκαν κατά 23,4% την πενταετία 2009-2015. Με εξαίρεση το 2010, όπου η δαπάνη σε είδη παντοπωλείου των νοικοκυριών παρουσίασε για τελευταία φορά αύξηση, κάθε χρόνο έκτοτε εμφανίζεται μείωση που κυμαίνεται από 0.6% έως και 6.3%. Όμως, ενώ η δαπάνη των νοικοκυριών σε είδη παντοπωλείου μειώθηκε σε αξία, η δαπάνη ως ποσοστό επί των συνολικών αγορών των νοικοκυριών αυξήθηκε. Το 2010 η δαπάνη σε είδη παντοπωλείου αντιστοιχούσε στο 21,5% των αγορών του μέσου νοικοκυριού, ενώ το 2015 αντιστοιχούσε στο 26,2%, αυξήθηκε δηλαδή κατά 4,7%.

Πρακτικά δηλαδή, ενώ η δαπάνη σε είδη παντοπωλείου μειώθηκε, οι υπόλοιπες δαπάνες (π.χ. είδη ένδυσης, είδη επίπλωσης, υπηρεσίες) μειώθηκαν με ακόμα μεγαλύτερο ρυθμό. Η εξέλιξη αυτή είναι αναμενόμενη, καθώς τα περισσότερα από τα προϊόντα παντοπωλείου και ειδικά τα είδη διατροφής εξυπηρετούν βασικές ανάγκες του καταναλωτή και κατά συνέπεια είναι πιο δύσκολο να περικοπούν σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Σε σχέση, τώρα, με τη δαπάνη για διατροφή συγκριτικά με τη δαπάνη για εστίαση, και πάλι από την έρευνα οικογενειακών προϋπολογισμών της ΕΛ.ΣΤΑΤ., διαφαίνονται τα αποτελέσματα της τάσης του homing στη μαγειρική. Πιο συγκεκριμένα, όπως φαίνεται στο σχήμα 2, το 2009 ένα μέσο νοικοκυριό δαπανούσε για τη διατροφή του, ανά 100 ευρώ, 62 ευρώ για αγορά τροφίμων και 38 ευρώ για εστίαση, ενώ το 2015 ξόδευε 70 ευρώ για αγορά τροφίμων και 30 ευρώ για εστίαση.

Οι κυριότεροι λόγοι που επηρεάζουν τα παραπάνω είναι δύο:
– Η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών, η οποία έχει στρέψει πολλούς καταναλωτές στην φθηνότερη λύση του μαγειρέματος.
– Η φορολογία και η αλλαγή των συντελεστών ΦΠΑ, η οποία έχει επηρεάσει και τις δύο κατηγορίες αγαθών. Αρχικά, βέβαια, η επίδραση στην εστίαση ήταν μεγαλύτερη, αλλά τελικά οι αλλαγές του 2015 σε πολλές βασικές κατηγορίες τροφίμων επηρέασαν και τα τρόφιμα, κάτι που θα φανεί κυρίως το 2016.

Τα παραπάνω στοιχεία καταγράφουν πιθανές προοπτικές που δημιουργεί η τάση αυτή για το λιανεμπόριο τροφίμων και τους προμηθευτές, αφού με τις σωστές κινήσεις, αναβάθμιση κατηγοριών στα τρόφιμα και τη δημιουργία νέων προωθητικών ενεργειών, θα μπορούσε η μετατόπιση της δαπάνης από την εστίαση προς την αγορά τροφίμων να αυξηθεί περαιτέρω.

Αυτό δεν εξασφαλίζει όμως και την ανοδική πορεία της συνολικής δαπάνης, καθώς η εκτίμηση των στελεχών της αγοράς, όπως αποτυπώνεται στην έρευνα τάσεων στελεχών λιανεμπορίου του ΙΕΛΚΑ του Σεπτεμβρίου 2016, είναι ότι θα παρατηρηθεί νέα σχετική μείωση το 2016 στη δαπάνη ειδών παντοπωλείου, αλλά μικρότερη από αυτή του 2015.

Τrends του εξωτερικού
Βάσει της έρευνας Waitrose Food and Drink Report 2016, η οποία διεξήχθη σε 2000 άτομα, προκύπτουν τα εξής στοιχεία που αφορούν στην αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου:
– Πάνω από το 1/3 τον ατόμων της εργατικής τάξης ξοδεύουν λιγότερο από 1 λίρα για το μεσημεριανό τους γεύμα καθημερινά.
– 34% των ερωτηθέντων καταψύχουν περισσότερο φαγητό απ’ ότι έκαναν 5 χρόνια πριν, ως μέθοδο εξοικονόμησης χρόνου και χρημάτων.
– Οι πωλήσεις των σκευών αποθήκευσης φαγητού έχουν αυξηθεί κατά 37%.
– 39% των ερωτηθέντων αντιμετωπίζουν την έξοδο για φαγητό λιγότερο ως διασκέδαση, απ’ ότι παλαιότερα.
– Αυξάνει η τάση για δημιουργία πιο ιδιαίτερων γευμάτων στο σπίτι.
– 54% προτιμά να τρώει σπίτι για οικονομία.