Απολογισμοί ΕΚΕ: Θα γίνει υποχρεωτική η δημοσίευσή τους;

Το ερώτημα αυτό μάλλον θα πρέπει να απαντηθεί στο πλαίσιο ενός σκεπτικού, παρά με μία μονολεκτική απάντηση. Πρώτα από όλα, η αλήθεια είναι ότι η λέξη «υποχρεωτική» δεν συνάδει με την εθελοντική χροιά, που εμπεριέχει ο όρος της Εταιρικής Υπευθυνότητας. «Ό,τι είναι υποχρεωτικό δεν εντάσσεται στο πλαίσιο της ΕΥ», και με το σκεπτικό αυτό οι υπέρμαχοι της μη-υποχρεωτικής αναφοράς στοιχείων ΕΥ, έχουν ένα λογικότατο επιχείρημα, να αντιταχθούν στην υποχρεωτική δημοσίευση στοιχείων.

Από την άλλη πλευρά όμως, το ορθότατο αυτό επιχείρημα, δεν λαμβάνει υπόψη του κάποιες τάσεις και δεδομένα στην παγκόσμια σκηνή:

  • Το γεγονός ότι η κανονιστική ρύθμιση συνήθως ακολουθεί τάσεις και εθιμικές πρακτικές. Ήδη, στη Γαλλία είναι υποχρεωτικό για εισηγμένες εταιρείες να δημοσιοποιούν στοιχεία περιβαλλοντικής επίδοσης. Πέρυσι, η Σουηδία έκανε υποχρεωτική τη δημοσιοποίηση στοιχείων για τις 52 εταιρείες του Δημοσίου Τομέα (οποιαδήποτε σύγκριση με την Ελλάδα καλό είναι να αποφευχθεί…). Η Δανία ακολούθησε, κάνοντας υποχρεωτική τη δημοσίευση πολιτικών, διαδικασιών και επίδοσης (ή της απουσίας τους) για συγκεκριμένη κατηγορία εταιρειών. Η τάση λοιπόν ξεκάθαρα υπάρχει, τουλάχιστον στις πιο αναπτυγμένες χώρες.
  • Την αυξανόμενη πίεση των ΜΚΟ, το κλιμακούμενο ενδιαφέρον του κοινού, την ανάμιξη των κυβερνήσεων, το διερευνητικό ενδιαφέρον των επενδυτών. Καταλύτης είναι ο μετασχηματισμός προς μια παγκόσμια κοινωνία πληροφοριών και διαφάνειας: πριν μερικές δεκαετίες θα ήταν αδιανόητο μια εταιρεία να «αποκαλύπτει» δημόσια πληροφορίες όπως η κατανάλωση ενέργειας, τα επίπεδα ατυχήματος, οι δομές διακυβέρνησης κ.τ.λ. Παράλληλα, εταιρικά σκάνδαλα (όπως των Worldcom, Enron, Siemens), ακόμη και η μάλλον ανεύθυνη συμπεριφορά στελεχών σε τράπεζες επενδύσεων (όπως της Lehman Brothers), ασκούν ολοένα και μεγαλύτερη πίεση στις υπόλοιπες εταιρείες να δείξουν ότι η υπευθυνότητα είναι «αναπόσπαστο τμήμα των διαδικασιών τους», κοινοποιώντας πληροφορίες και «εκθέτοντας» τον εαυτό τους στην κριτική της κοινωνίας.
  • Το γεγονός ότι παρ’ όλο που η δημοσίευση στοιχείων Εταιρικής Υπευθυνότητας τυπικά δεν είναι υποχρεωτική, από ουσιαστικής πλευράς εν μέρη ήδη είναι (όπως σωστά επισήμανε μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στο πλαίσιο έργου που πραγματοποιήσαμε για το CSR Europe). Τι είναι Εταιρική Υπευθυνότητα; Η υπεύθυνη λειτουργία στις διάφορες εταιρικές διεργασίες όπως οι προσλήψεις, η εκπαίδευση, η ασφάλεια, το Μάρκετινγκ, οι αγορές, οι πωλήσεις, η διακυβέρνηση, η κατανάλωση πόρων κ.τ.λ. Ήδη όμως πολλά από τα θέματα αυτά υποχρεωτικά δημοσιοποιούνται προς ελεγκτικούς φορείς, μετόχους, ενδιαφερόμενα μέρη κ.α. στις περισσότερες χώρες. Αυτό που λείπει τυπικά είναι το όνομα-ομπρέλα της ΕΥ στην ολότητά του.
  • Τη γενικότερη τάση στην έκδοση Απολογισμών ΕΥ (περισσότερο στο εξωτερικό, αλλά και στην Ελλάδα όπου παρουσιάζεται σημαντική βελτίωση τα τελευταία χρόνια) που είναι:
    (α) περισσότερα ποσοτικά στοιχεία και λιγότερα κείμενα, 
    (β) περισσότερο ύφος Απολογισμού και λιγότερο ύφος διαφημιστικού εντύπου,            
    (γ) περισσότεροι ποσοτικοί στόχοι και λιγότερες θεωρητικές υποσχέσεις (σε επίπεδο πολιτικών),                                                       
    (δ) μεγαλύτερη αναφορά σε αποτυχίες και όχι αποκλειστική έμφαση στις επιτυχίες,      
    (ε) αυστηρότερος ανεξάρτητος εξωτερικός έλεγχος.

Μέτρηση και δημοσιοποίηση
Συμπερασματικά, η τάση είναι να γίνει η δημοσιοποίηση στοιχείων υποχρεωτική, είτε κανονιστικά είτε εθιμικά (επειδή «και οι άλλοι το κάνουν»). Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι θα γίνει άμεσα υποχρεωτική και η έκδοση Απολογισμών ΕΥ (καθώς μπορούν κάλλιστα τέτοια στοιχεία να δημοσιοποιούνται σε ιστοσελίδες, άλλες εκδόσεις κ.τ.τ.). Πιθανότατα μάλιστα, η αυξανόμενη ανάγκη για καταγραφή, παρακολούθηση και διαχείριση των φυσικών πόρων παγκοσμίως (ας μην ξεχνάμε ότι για να αποφευχθεί η απειλή της παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής, οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα θα πρέπει να μειωθούν κατά περίπου 50% μέχρι το 2050 σε σχέση με το 1990), θα φέρουν την υποχρεωτική δημοσίευση στοιχείων ειδικά στο θέμα του Περιβάλλοντος, σχετικά πιο άμεσα στο προσκήνιο.

Θα ήταν λοιπόν φρόνιμο και οι ελληνικές εταιρείες να αρχίσουν να χτίζουν μηχανισμούς μέτρησης και δημοσιοποίησης τέτοιων στοιχείων. Ειδικά στον τομέα του Περιβάλλοντος, ας αναλογιστούμε πόσες εταιρείες στην Ελλάδα έχουν πιστοποίηση κατά ISO140001 σε σχέση με το πόσες μετρούν (και πολύ περισσότερο δημοσιοποιούν) στοιχεία, όπως το σύνολο της κατανάλωσης ενέργειας ή το σύνολο της κατανάλωσης πόρων από τη λειτουργία τους. Ο πρώτος αριθμός είναι της τάξης των εκατοντάδων (ίσως και χιλιάδων), ενώ για τη μέτρηση του δεύτερου, περισσεύουν τα δάκτυλα του ενός χεριού.

* Ο Eμμανουήλ Περάκης είναι Μanaging Partner της Stream Management

Εταιρική υπευθυνότητα: Ηθική υποχρέωση ή επιχειρηματικό όφελος;

Γιατί όμως οι συζητήσεις για την εταιρική υπευθυνότητα αυξάνονται; Οι λόγοι της εντατικοποίησης δεν είναι μόνο η αυξανόμενη πίεση των ΜΚΟ, το κλιμακούμενο ενδιαφέρον του κοινού, η ανάμιξη των κυβερνήσεων, το διερευνητικό ενδιαφέρον των επενδυτών. Καταλύτης είναι ο μετασχηματισμός προς μια παγκόσμια κοινωνία πληροφοριών και διαφάνειας: πριν μερικές δεκαετίες θα ήταν αδιανόητο μια εταιρεία να «αποκαλύπτει» δημόσια πληροφορίες όπως η κατανάλωση ενέργειας, τα επίπεδα ατυχήματος, οι δομές διακυβέρνησης κ.τ.λ.

Παράλληλα, εταιρικά σκάνδαλα (όπως των Worldcom, Enron, Siemens), ακόμη και η μάλλον ανεύθυνη συμπεριφορά στελεχών σε τράπεζες επενδύσεων (όπως της Lehman Brothers), ασκούν μεγαλύτερη πίεση στις υπόλοιπες εταιρείες να δείξουν ότι η υπευθυνότητα είναι «αναπόσπαστο τμήμα των διαδικασιών τους», κοινοποιώντας πληροφορίες και «εκθέτοντας» τον εαυτό τους στην κριτική της κοινωνίας.

Με τον τρόπο αυτό, οι ιδιωτικές εταιρείες γίνονται ολοένα και περισσότερο «δημόσιες»: μεταφορικά λόγω της προσπάθειάς τους να πείσουν για την εταιρική υπευθυνότητά τους και κυριολεκτικά λόγω της αποτυχίας αρκετών να αποφύγουν την εταιρική ανευθυνότητα (όπως οι πρόσφατες εθνικοποιήσεις οικονομικών οργανισμών σε όλο τον κόσμο αποδεικνύουν).

Γιατί η εταιρική υπευθυνότητα είναι σημαντική για την κοινωνία;
Η εταιρική υπευθυνότητα μπορεί να είναι σημαντικός παράγοντας κοινωνικής προόδου, καθώς:
• Σύμφωνα με το IMD, είναι παράγοντας (ίσως όχι ο σημαντικότερος) που καθορίζει το επίπεδο «ανταγωνιστικότητας» κάθε χώρας.
• Είναι κρίσιμος παράγοντας στην αξιολόγηση του «βαθμού διαφθοράς» κάθε χώρας.
• Συνδέεται στενά με την έννοια της «κοινωνικής εμπιστοσύνης», του δείκτη που απεικονίζει το επίπεδο σχέσεων εμπιστοσύνης με γείτονες, συναδέλφους, κυβέρνηση, υπηρεσίες, προϊόντα κ.λπ.

Υψηλό επίπεδο εταιρικής υπευθυνότητας υποστηρίζει μια ανταγωνιστική κοινωνία εμπιστοσύνης και συνοχής. Δεν είναι τυχαίο ότι η Δανία έχει μερικές από τις πιο προηγμένες εταιρείες σε θέματα εταιρικής υπευθυνότητας και παράλληλα την καλύτερη θέση στο «δείκτη διαφθοράς» και τον υψηλότερο «δείκτη κοινωνικής εμπιστοσύνης» (ποσοστό εμπιστοσύνης: 60%).


Είναι η εταιρική υπευθυνότητα ηθική υποχρέωση ή παράγοντας κέρδους;
Σύμφωνα με τον φιλόσοφο James G. Μarch, υπάρχουν δύο λογικά κίνητρα για τις ενέργειές μας:
• Η λογική της συνέπειας, όπου η δράση καθοδηγείται από την προοπτική ανταμοιβής, με άλλα λόγια «κάνω κάτι, επειδή θα κερδίσω κάτι».
• Η λογική της ορθότητας, όπου οδηγός είναι η ταυτότητά μας, με άλλα λόγια «κάνω κάτι επειδή είμαι αυτός που είμαι, επειδή είναι το ορθό».

Οποιαδήποτε από τις δύο λογικές ακολουθεί μια εταιρεία (ή μάλλον οι υπάλληλοί της, δεδομένου ότι είναι επικίνδυνο λάθος να αναφερόμαστε στην «εταιρική ηθική», υπονοώντας ότι οι αποφάσεις παίρνονται από ένα αόρατο όργανο, παρά από ανθρώπους), εάν το αποτέλεσμα είναι να ενσωματωθούν πρακτικές υπευθυνότητας, σαφέστατα και είναι θετικό βήμα.

Οι περισσότερες εταιρείες ακολουθούν τη λογική της συνέπειας, λόγω του οφέλους που προσδοκούν:
• Φήμη: όλο και περισσότεροι καταναλωτές επιλέγουν προϊόντα βασισμένοι στην εικόνα της εταιρείας (συνειδητά ή ασυναίσθητα). Ο βαθμός εξαρτάται από χώρα σε χώρα, αλλά για το δυτικό κόσμο είναι κατά προσέγγιση 5-10%.
• Μείωση δαπανών: η εξοικονόμηση φυσικών πόρων οδηγεί σε σχεδόν ανάλογη μείωση λειτουργικών δαπανών, που μπορεί κατά προσέγγιση να φθάσει (ανάλογα με τον τύπο επιχείρησης) στο 0,5-5% του κύκλου εργασιών.
• Μείωση κινδύνου: υπευθυνότητα σημαίνει «είμαι ένα βήμα μπροστά από τη νομοθεσία» (που συνήθως ακολουθεί ως αποτέλεσμα της κοινωνικής πίεσης και των ευρέως χρησιμοποιημένων πρακτικών).
• Παραγωγικότητα: όλο και περισσότερο οι εργαζόμενοι επιλέγουν την επιχείρηση βασισμένοι και στο επίπεδο της υπευθυνότητάς της.
• Σταθερότητα: η υπευθυνότητα αυξάνει τις πιθανότητες μακροπρόθεσμης επιβίωσης μιας εταιρείας, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό, εξετάζοντας την πρόσφατη οικονομική κρίση, που αποδίδεται κατά ένα μεγάλο μέρος στην άπληστη (εάν όχι παράνομη ή ανεύθυνη) διοίκηση κάποιων εταιρειών και φορέων.

Είναι όμως αρκετά αυτά τα οφέλη για να δικαιολογήσουν την απόφαση να λειτουργεί μία εταιρεία υπεύθυνα; Η επιδίωξη επιχειρηματικού οφέλους από την υπεύθυνη λειτουργία είναι όχι μόνο δύσκολη, αλλά ενίοτε και ιδιαίτερα επικίνδυνη.

• Δύσκολη, επειδή μέχρι σήμερα δεν υπάρχει καμμία επιστημονικά τεκμηριωμένη μελέτη, που να αποδεικνύει σαφή σύνδεση μεταξύ υπευθυνότητας και εταιρικής απόδοσης (τουλάχιστον με τον τρόπο που οι σύγχρονες αγορές ορίζουν την επιτυχία: της τιμής της μετοχής). Σαφέστατα υπάρχουν παραδείγματα επιχειρήσεων (όπως η InterfaceFlor) που έχουν καλλιεργήσει ένα βιώσιμο σχεδιάγραμμα που βοήθησε την επιτυχία τους, αλλά δεν ψάχνουμε παραδείγματα, παρά κανόνες.
• Επικίνδυνο, επειδή τι θα συμβεί εάν μια άλλη έννοια είναι ωφελιμότερη για την εταιρεία από την εταιρική υπευθυνότητα; Εάν η υπευθυνότητα φέρνει 5% περισσότερες πωλήσεις, θα πρέπει να αγνοηθεί όταν μια άλλη έννοια φέρνει 10%; Είναι η ηθική θέμα αριθμών;

Συμπερασματικά, αν και το κίνητρο για να είναι μία εταιρεία υπεύθυνη είναι δευτερεύον θέμα, είναι σημαντικό για τον τρόπο που η εταιρική υπευθυνότητα γίνεται (ή όχι) αναπόσπαστο τμήμα των εταιρικών διαδικασιών.

Ακολουθώντας τη λογική της ορθότητας, τα αποτελέσματα είναι πιο βιώσιμα και μακροπρόθεσμα: παρόλο που υπάρχουν σημαντικά οφέλη (που δεν αρκούν να διασφαλίσουν την επιτυχία) από το να λειτουργεί μία εταιρεία υπεύθυνα, ο μακροπρόθεσμος καταλύτης πρέπει να παραμείνει ότι «αυτό είναι το σωστό να κάνουμε». Αλήθεια, θα έλεγε ποτέ κανείς σε ένα παιδί «πρέπει να γίνεις καλός άνθρωπος, επειδή έτσι θα αποκτήσεις περισσότερα χρήματα όταν μεγαλώσεις»;


Πόσο πραγματικά λειτουργούν οι εταιρείες υπεύθυνα;
Η αλήθεια είναι ότι πολλές εταιρείες εφαρμόζουν ολοένα και περισσότερο βιώσιμες πρακτικές. Ρίχνοντας όμως μια ματιά στο παγκόσμιο σύνολο, η εικόνα αλλάζει:
• Ο μέσος αριθμός γραφικών παραστάσεων σε Aπολογισμούς Υπευθυνότητας είναι 15 και φωτογραφιών 42 (μελέτη του Sustainability).
• H μέση βαθμολογία των 500 μεγαλύτερων επιχειρήσεων είναι μόλις 34% (μελέτη του Accountability).
• Η μέση βαθμολογία του τομέα Κοινωνικά Αποτελέσματα ευρωπαϊκών εταιρειών που συμμετέχουν στο Ευρωπαϊκό Βραβείο Διοίκησης είναι 44%, 11% μακριά από το δεύτερο τομέα (Αποτελέσματα Ανθρώπων), και 12% από τον τρίτο (Πολιτική & Στρατηγική) (μελέτη του EFQM).
• Το μέσο επίπεδο εμπιστοσύνης του κοινού στις εταιρείες είναι μόλις πάνω από 30% (μελέτη του IMD).

Επιπλέον, σχετικές διαθέσιμες οδηγίες υπευθυνότητας (GRI, AA1000, EFQM, BITC κ.λπ.) δεν αναφέρονται καν στην ποιότητα των τελικών αποτελεσμάτων που παράγονται, παρά στην ύπαρξη πρακτικών. Η αντίστοιχη τακτική θα ήταν μια οικονομική έκθεση να περιλαμβάνει τα οικονομικά αποτελέσματα ενός μόνο έτους (ή για μερικά μόνο τμήματα της εταιρείας), ή μια έκθεση πωλήσεων να παρουσιάζει αποτελέσματα χωρίς τάσεις, στόχους, συγκρίσεις. Το μόνο πρότυπο διοίκησης που ενσωματώνει συστηματικά αυτήν την πτυχή σήμερα, είναι το μοντέλο του EFQM, και αυτό μάλλον από κεκτημένη ταχύτητα, αφού ακολουθεί την ίδια λογική που χρησιμοποιείται στους άλλους 8 τομείς που εξετάζει.

Είναι επαρκής η έννοια της εταιρικής υπευθυνότητας για το μέλλον;
Η εταιρική υπευθυνότητα είναι σημαντική για την εξέλιξη, για τη βελτίωση της γενικής κατάστασης στον κόσμο κατά 5,10 ίσως 20%. Εντούτοις, σε περιοχές όπως οι φυσικοί πόροι, η ύπαρξη τροφίμων, η διαθεσιμότητα νερού είναι ανεπαρκής. Σύμφωνα με μελέτη του WWF, υπερβαίνουμε ήδη τη χρήση φυσικών πόρων κατά 20%.

Δεδομένου ότι 20% του δυτικού κόσμου χρησιμοποιεί 80% των σφαιρικών πόρων, εάν ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξάνεται κατά 50% (πριν σταθεροποιεί το 2012), αυτό σημαίνει ότι για να χρησιμοποιεί όλος ο παγκόσμιος πληθυσμός πόρους, όπως εμείς στον δυτικό κόσμο, θα χρειαζόμαστε… 7,2 πλανήτες όπως τη Γη μας. Θα πρέπει λοιπόν να κινηθούμε επαναστατικά και όχι βελτιωτικά, αφού δυστυχώς η μόνη άλλη παγκόσμια διαδικασία αναδιανομής πόρων λέγεται πόλεμος (που ακολούθησε σύντομα μετά την ύφεση του 1929).

Σίγουρα οι εταιρείες θα κληθούν ολοένα και περισσότερο να παίξουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάγκη να αυξηθεί η αποδοτικότητα στη χρήση πόρων. Πιθανότατα, κάποιες εταιρείες θα δουν το θέμα αυτό ως ευκαιρία παρά ως απειλή (όπως ήδη κάνουν π.χ. η Grameen Bank του πεφωτισμένου Muhammad Yunus και η αμερικάνικη InterfaceFlor), ακολουθώντας το ρητό του καναδού μύθου του χόκεϋ επί πάγου Wayne Gretzky, ο οποίος όταν ρωτήθηκε για το μυστικό της επιτυχίας του (σκληρή δουλειά, τύχη, ταλέντο;) είπε «όλοι πάνε όπου είναι η σφαίρα, εγώ πηγαίνω εκεί όπου θα πάει».

Το άρθρο αυτό αποτελεί σύνοψη άρθρου που δημοσιεύτηκε στο «Global Focus» του European Foundation for Management Development: http://www.efmd.org/images/stories/efmd/globalfocus09/Issue_2_09_eperakis.pdf 

* Ο Eμμανουήλ Περάκης είναι Managing Partner-Stream Management.